Манжийн хаад

Хятадын түүхэнд тодорсон хамгийн аугаа гурван хааныг: Цинь Ши Хуанди, Хубилай, Канси гэх юм билээ. Цинь Ши Хуанди бол хүний түүхэнд мэдэгдэх хамгийн харгис дарангуйлагчийн нэг. Гэхдээ тэрээр цусан намаг татуулж байж анх удаа нэгдсэн Хятадыг байгуулж чадсан. Нүүдэлчдээс хамгаалж босгосон тасархай хэрмүүдийг нийлүүлж түмэн газрын их хэрэм байгуулжээ. Ийнхүү байнга умрын нүүдэлчдэд цохиулж дээрэмдүүлж байсан хятадын саланги улсууд нэгдсэнээр хүчирхэг дефенсив (хамгаалалтын) гүрэн болжээ. Бараг зэрэгцээд нүүдэлчид МЭӨ 206 онд Модуны удирдлага дор нэгдэн амар дээрэлхүүлэхгүй болсон нэгдсэн Хятадын эсрэг нэгдсэн офенсив (довтолгооны) гүрэн байгуулсан юм. 

Хятадыг умрын нүүдэлчид олон удаа түрэмгийлж байснаас гадна эзэлж аваад төрийг нь булаан эзэгнэж байсан нь нэг бус удаа. Тобачууд Хятадыг эзэлж Тоба хэмээх өөрийн династийг байгуулж хаан ширээнд нь Тоба Гүй суужээ. “Хаан” хэмээх албан цолтой Хятадын анхны бөгөөд магадгүй цорын ганц эзэн байх. Тоба Гүй тэр үед газрын шинэтгэл хийсэн нь түүхэнд тэмдэглэгдэх тод үйл явдал болсон юм. Тоба нь Тарвагач хэмээх овгоос үүссэн ба зарим эрдэмтэд өнөөгийн тувачуудыг тэдний удам ч гэдэг. Чухамдаа Тоба улсын суурин дээр хожмын Сүй, Тан хэмээх хүчирхэг династи буй болсон билээ. Түрэгүүд мөн Хятадыг эзэлж хаан ширээнд нь Ли Цүншү сууж байв. Өвөг монгол хэлээр ярьдаг асан хятангууд ч зүгээр байлгүй Хойд Хятадыг эзлэн Ляо улс байгуулж Абожиг хаан болгож байв.  Хожим Хятадын төрийг монголчууд захиран эзлэх боллоо. Чингисийн дараа евроазид Алтан орд, Чагадайн улс, Ил хаад, Юань гэсэн хүчирхэг дөрвөн гүрэн үүсэн тогтсон билээ. Юань бол монголчууд төрийн эрхийг нь авсан Хятадын нэгэн ээлжит династи юм. Алтан орд бол тухайн үед дөнгөж үүсч байсан авч монголчууд төрийн эрхийг нь авсан өнөөгийн Орос гүрэн билээ. Ил хаадын улс нь Персийн түүхэнд гарсан олон династийн нэг ба тэр цагт хаан ширээг нь монголчууд эзэмшиж байлаа. Тэр үеийн Дунд Ази дахь хамгийн хүчирхэг гүрэн асан Хорезмийн суурин дээр буй болсон Чагадайн улсыг мөн л монголчууд эзэгнэж байлаа. Энэ дөрвөн том гүрэн нэгэн эх сурвалжтай авч тус болгондоо бие даасан төдийгүй хоорондоо дайсагналцаж байсан. Алтан орд, Ил хаадтай, Чагадай нь Юань гүрэнтэй түнжин муу. Харин Аригбөх ба түүний удам өнөөгийн Монгол улсаа захиран Юань гүрэнтэй урдын нүүдэлчдийн нэгэн адил дайсагнасаар оршин тогтнож байсан юм. Хоёр мянган жилийн уламжлалынхаа дагуу Юань гүрэнд хамгийн аюул учруулахуйц дайсан нь цагаан хэрмээс хойшхи монгол нүүдэлчид, Хубилай хаан ч Хятадыг нүүдэлчдээс заагласан их хэрэмд асар их ач холбогдол өгөн бэхлэн хамгаалдаг байжээ. Хэрэв Юань нь Монголын түүхийн салшгүй нэг хэсэг юм бол бусад гурав нь ч адил байх ёстой, эсрэгээр хэрэв Ил Хаадын улс нь Монголын түүхийн хэсэг биш юм бол бусад нь ч бас л монгол хаантай харийн түүх байх ёстой.

Хубилай Хятадын түүхэнд маш том шинэчлэл хийсэн хүн. Тэрээр тухайн цагтаа хань үндэстэнд байгтдаггүй байсан өнөөгийн Кантоныг нэгтгэснээр хожмын Хятадыг ихэд хүчирхэгжүүлсэн. Балгас болон нурсан Бээжинг Хубилай бараг шинээр босгон Хятадын хүчирхэг төвлөрөлийг буй болгосон. Он цагийн эрхээр олон аялагад хуваагдан аажмаар биенээ ойлгохгүй хэмжээнд хүрсэн хятад хэлийг цэгцэлж өнөөгийн бээжин аялага буюу мандарин хэлийг албан болгосон хүн нь ч Хубилай. Тэрээр Төвдөөс Пагва ламыг дуудаж авчран эртний гэгдэх хятад хэлний аялагыг төвд үсгээр (дөрвөлжин үсэг) кодлон цэгцэлжээ. Үүнээс хойш мандарин хэл нь Хятадын төрийн албан ёсны хэл болсон ба өнөөдөр ч эх газрын Хятад байтугай хүн ам нь өөрийн гэх хятад хэлний хувилбартай ч Сингапур, Тайвань, Малайзад мандарин нь албан ёсны хэл гэгддэг. 

Хятадыг эзэлж төрийг нь булаан засагласан дараагийн нүүдэлчин бол манж нар юм. Тэдний уугуул нэр нь зүрчид боловч энэ нэрээр олон жил бусдын эрхшээлд байсан учир дарлагдагч боол гэсэн санаатай болсон учир “манж” хэмээн өөрсдийгөө шинээр нэрлэх болов. Урьд тэд Чингисээс өмнө Алтан улс буюу хятадаар Жин хэмээх гүрэн байгуулж байсан ч тэр нь дарагдаж байсан тул Чин буюу “цэвэр” гэсэн утгатай шинэ нэрээр гарч ирлээ. 

Манж нарын шүтээн нь Чингисийн монголчууд. Дэлхийг эзэлсэн тэр хүчирхэг гүрэн манж нарын санаархлыг дэврээж байв. Иймээс өөрсдийгөө Чингисийн хасбуу тамгыг олзлон авсан учир залгамжлагч нь мөн хэмээн зарлажээ. Монголын уйгар бичгийг авч хэрэглэв. Монголчуудыг даган төвдийн буддизмд орлоо. Цол гуншин өгөхдөө ч монгол нэршил хэрэглэнэ. Жишээ нь Нурхач баатарын хүү Доргон Лигдэн хааныг дарсан тул Мэргэн баатар хэмээх монгол цолтой болжээ.  

Манж нарын зорилго Хятадыг эзлэх. Гэтэл зүүн талд нь Минг дэмжигч солонгосчууд, баруун урд талд нь Мингийн хаанаас хөлс авч цагаан хэрмийг хамгаалах Лигдэнгийн монголчууд саад болоод байжээ. Ингээд хоюуланг нь эхэлж дарж өгөөд 1644 оноос нийт Хятадын эзэрхийлэх болсон юм. Гэтэл Манж хүчирхэгжихийн зэрэгцээ хятадын дээд зиндааныхан манж эхнэр авах болж богино хугацаанд тэд мянга гаруй хятад хүргэнтэй болжээ. Иймээс цөөн тоотой манж үндэстнийг шоргоолж шиг олон хятадуудаас тусгаарлах шаардлагатайг даруй ойлгосон болой. Хубилай Юань улсын харъяат нарыг монгол, өнгөт нүдтэн, хань бус үндэстэн, хятадууд гэж дөрвөн анги болгоод тус болгонд нь өөр өөр хууль үйлчилдэг, угсаатны хувьд хоорондоо холилдохгүй болгож байсныг дуурайн манж үндэстнийг тусгайлан зааглав. Манж хүн хятадтай гэр бүл болохыг хориглосон ба манжууд биеийн хөдөлмөр хийхгүй зөвхөн дарга даамал байж болно гэж зарлигджээ. Гэвч нүсэр том Хятадын төрийн аппаратын дөнгөж 16 хувийг л манж нар эзлэв, үлдсэнд нь хүний тоо нь ч хүрэхгүй, тавих бичиг үсэгтэй хүн ч байхгүй. Үе үеийн нүүдэлчид дайтан байж Хятадын төрийг булаан авч чадаж байсан ч засаглахын хувьд хүний тоо нь ч, мэдлэг чадвар нь ч хаанаа ч хүрэхгүй учир хятадын удамжлалт хүчирхэг төрийн аппаратад түшиглэхээс өөр аргагүй байсан. Ийм л шалтгаанаар гадны хаантай ч Хятадын төр байдгаараа л мөнхөд оршин чадаж байсан юм. Хятадууд тэднийг албаар уусгачихдаг биш, тэд өөрснөө өндөр иргэншилд аяндаа шингэчихдэг аж. Шингэхгүй гэж арга хэмжээ аваад ч нэг л мэдэхэд алга болно. Өнөөдөр дэлхийд 10 сая гаруй манж угсаатан бүртгэгдсэн нь хятадын аль ч хань бус иргэдээс олон ч тэд хэл соёлын болон угсаатны бусад бүх шинжээрээ хятадаас ялгагдахаа больсон. Ганц ялгарах шинж нь царай зүс. Тиймээс антропологийн хувьд тэд монгол, солонгос үндэстний хамтаар “хойд хятад төрх” гэсэн ангилалд багтдаг. Хойд Хятад гэдэг нэршлийг анх Марко Поло “катай” гэж алдаршуулжээ. Катай гэдэг нь нэгэн цагт Ляо улс байгуулж асан монгол овогт хятан нарын нэр. Эндээс перс хэлээр дамжин оросоор Китай гэх нэршил тогтжээ. Монгол хэлний “хятад” хэмээх нэршил ч хятан нарын нэрээс үүдэлтэй. Хонконгийн “Катай” хэмээх нислэгийн компаний нэр ч мөнөөх л хойт хятад гэсэн үг.  

1654 онд төрсөн Сюанье эцгийгээ үхсэний дараа долоон настайдаа хаан ширээнд суун Канси хэмээх цол нэртэй болсон нь монголоор Энхамгалан юм. Тэрээр хятадын хаан ширээнд 61 жил суусан. 1679 онд өмнөөс нь төр барьж асан Сонготоос салснаар түүхэнд Кансигийн эрин эхэлсэн юм. Түүнийг хаанчилж байхад манжийн эсрэг нийт 50 гаруй удаа бослого гарсныг дарж чадсан. Тайваний арлыг эзэлснээр усан зам хөгжүүлэх бололцоотой болголоо. Газрын шинэчлэл хийж эдийн засгийг босгов. Нийт Хятадаар хэд хэдэн удаа тойрч маш олон шинэчлэлийг биеэр удирдсан байна. Чадварлаг засаглагч, ухаалаг улстөрч, зальтай дипломатчийн хувьд бүхий л эрхийг гартаа авч, зургаан яамыг биечлэн толгойлж байв.

Тэр үед оросууд Номхон далай хүртэл газраа тэлж улмаар урагш Хятад, Монгол руу өнгөлзөж эхлээд байлаа. Халхын хойд хэсэг болох Байгал нуур орчмыг эзэмшилдээ авсан тэднийг цохиж нутгаа эргүүлж ав хэмээн Түшээт ханыг Канси удаа дараа ятгав. Халхууд тийш хоёр удаа довтолсон боловч 1688 онд Сэлэнгэ хавьд оросуудад бут цохиулснаар Чихундорж бүр мөсөн бууж өгөн зохицохоор шийджээ. Хойд Манжуурын нутгийг эзлэх болсон оросуудын эсрэг Канси довтлон Албазинод ялалт байгуулсны дараа л оросууд хилийн гэрээ хийхийг зөвшөөрсөн байна. Ийнхүү 1889 онд Хятад-Оросын найрамдлын гэрээг Нэрчүүд хийжээ.

Кансигийн дараагийн том дайсан нь Төв Азид үнэмлэхүй ноёлож асан Зүүн гарын хаант улс  байлаа. Галдан халхад довтлон эзлэхэд монгол ээжтэй, эхийн талаас Чингисийн удам болох Энхамгалан хаан энэ дайныг анхааралтай боловч хөндлөнгөөс харан суулаа. Галдан Халхыг самарч, алж хядан, сүм хийд галдаж эхлэхэд халхчууд өөрийн эрхгүй өмнө зүг Өвөр Монгол тийш үй олноороо дүрэвжээ. Галдангаас үнхэлцгээ хагартал айсан халхчууд Манжид дагаар орохыг дээрд үзэж байв. Занабазар, Чихундорж нарыг өөрт нь буцааж өгөх, эсбөгөөс Лхас руу явуулахыг Кансигаас хүсээд оронд нь найрамдал байгуулах саналыг Галдан тавьсан боловч эзэн хаан зөвшөөрсөнгүй. Ингээд 1691 онд Долоннуурт Манж Чин гүрэнд Халх дагаар орох ёслол болсон юм. Үүнээс хэдэн жилийн дараа Канси Халх руу гол төлөв монгол цэргээс бүрдсэн томоохон арми илгээж Галданг Заан Тэрэлж хавьд хиар цохьжээ. Хожим нь Зүүн гарын хаант улсын хүчийг сулруулахын тулд тэдний эзэмшилд байсан Төвд рүү Сичуань болон Цанхайгаас хоёр талаас нь цэрэг оруулан Төвдийг ойрдуудаас чөлөөлж, өөрийн мэдэлд авав. Ийнхүү Манж Чин улс Азийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болжээ.

Долоннуурын гэрээгээр Халх нь Манж Чин улсын дагуул орон болсон болохоос колончлогдон дарлагдсан хэрэг биш. Үүнийг хожим марксист түүхчид үзэл суртлын зорилгоор гуйвуулан тайлбарласан юм. Долоннуурын гэрээний гол логик нь Манжийн хаанд аюул тохиолдсон үед Халх цэрэг гаргаж хамгаална, хариуд нь Манжийн хаан Халхыг Орос, Хятадаас тусгаарлаж аюулгүй байдлыг нь хангана гэсэн санаатай. Гэхдээ мэдээж Гадаад Монгол нь Өвөр Монголоос ялгаатай байдлаар Манж чин улсын харъяалалд орж буй хэрэг. Хожим нь Кансигийн ач хүү Цянь Лун хаан Халх, Ойрдыг нэгтгэсний дараа Гадаад Монголд зориулсан 11 дэвтэр тусгай хууль гарган онгон байдлаараа өөрийн соёл, уламжлал, зан заншилаа хадгалах бололцоог хуульчлав. Энэ хуулийг манжич Баярсайхан орчин цагийн монгол хэлнээ буулгаж хэвлүүлсэн нь бий. Энэ хууль нь нэг талаас монголчуудыг ертөнцөөс таслан хоцрогдуулж зоопаркийн амьтан шиг болгосон ч нөгөө талаас дэлхий даяар империализм ноёрхох болсон дараагийн зуунуудад монгол үндэстнийг уусан алга болох, мөхөх аюулаас хамгаалсан төдийгүй хүн ам цөөтэй энэ үндэстний хэл соёл уламжлал зан заншлаа авч хоцрох шалтгаан болсон билээ.

Америкийн эрдэмтэн Жонатан Спэнс Энхамгалан хааныг олон жил нэвт судлаад 1974 онд түүний намтрыг бичсэн нь өдгөө хүртэл Кансигийн амьдралын талаархи хамгийн сайн судлагаа хэмээн үнэлэгдсээр байна. Баттөр энэ номыг орчуулж НЭПКО хэвлэлийн газраас “Энхамгалан хаан” нэртэйгээр хэвлүүлсэн нь энэ тухай цааш сонирхох хүсэлтэй уншигчдын урмыг хугалахгүй бизээ.

Канси Манж Чин улсын хамгийн хүчирхэг үед 61 жил хаанчилсан бол энэ улсын хамгийн сул дорой үед нь Цыши хатан 47 жил төр барьжээ. Цыши албан ёсоор хаан ширээнд хэзээ ч суугаагүй боловч төрсөн болон өргөмөл хүүхдийнхээ нэрээр ийм олон жил бүх Хятад орныг гагцаар захирсан байна. Монголыг хариуцсан түшмэлийн охин тэрээр хааны татвар эм болсон ч хатан болон бусад татвар эмээс нь түрүүлж хүү төрүүлсэн учир хаан нас барсны дараа ханхүүгийн эхийн хувьд төр барих болжээ. Хүү нь нас барсны дараа дүүгийнхээ нялх хүүг өргөж аваад өмнөөс нь төр барих болов. Манжийн сүүлчийн хаан таван настай Пу И-г хаан ширээнд өргөмжлөөд нас бардаг тухай нь Бэртуличчигийн “Сүүлчийн эзэн хаан” хэмээх дуулиантай кинонд гардаг.

Манжийн төрийн ёсоор энэ улс оршин тогтносон 200 илүү жилийн туршид бусад тавь гаруй угсаатан дотроос  манж, монгол гэсэн хоёрхон үндэстэн л онцгой эрх, халамж эдэлдэг байв. Манжийн хаан Гадаад Монголын бүх мяндагтанд жил бүр бэлэг сэлт өгнө. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараа олон монгол ноёд феодал Манжийн хааны өгдөг бэлэг, цалин пүнлүү тасарсанд ихэд хилэгнэсэн баримт бий. Хааны хатан болон татвар эм шалгаруулах тэмцээнд язгууртан бөгөөд монгол юм уу манж хүүхэн л оролцох эрхтэй. Цыши хатан өөрөө татвар эмээр шалгарч байсан бол ганц хүүдээ монгол хатан авч өгчээ. Манж Чин улсын сүүлчийн хатан хаан нь ийнхүү монгол хүүхэн байж. Хатан төдийгүй цэргийн болон төрийн дээд албыг ч монгол юм уу манж хүн л хүртэнэ. “Хар тамхины дайн” гэж нэрлэгддэг Хятад - Британы дайныг Сэнгэринчин хэмээх монгол жанжин удирдаж байв. Тэрээр дайнд ялагдсаны дараа Австрали руу дүрэвсэн. 2000 оны эхээр түүний удмын цагаан арьст австрали залуу өвөг дээдсийнхээ сургийг гаргахаар Улаанбаатарт ирсэн. Хожим дуулахнаа эндээс монгол эхнэр авсан гэнэлээ. Манжууд эхлээд манж үндэстнийг хятадтай гэр бүл болохыг хориглож байсан бол дараа нь энэ хуулиндаа монголчуудыг хамруулсан. Харин монгол-манж гэр бүлийг хөхиүлж “эфү” хэмээх цолоор шагнаж байв. “Бээл”, “бэйс” гэх мэтийн манж уламжлалт хэргэмийг ч манж, монголоос өөр үндэстэнд өгөхгүй. Гадаад Монголд Их хүрээ, Ховдод амбаны газар, Улиастайд Жанжны газар, Хиагтад Гаалийн газар гэсэн дөрвөн цэгт л Манж Чин улсын төлөөний газар бий. Эхэн үеийг эс тооцвол эндэхийн албат болон удирдлага нь голдуу монголчууд өөрснөө байлаа. Эфү хэмээх Цэрэн 1725 оны Буурын гэрээг ахалж Орос- Монголын хилийг нарийвчлан тогтоосон. Чингүнжавын бослогийг дарсан хүн нь Улиастайн жанжин Цэнгүнжав байлаа. Хамгийн сүүлийн үеийн жишээ гэхэд Хүрээний амбан Сандо бас л монгол хүн.

Цыши хэдийгээр хүүхдийн нэрээр засаглаж байсан ч Хятадын хамгийн хүнд үеийг туулсан юм. Өрнө Дорнын империалист гүрнүүд Хятад нутгийг хэсэглэн хувааж байхад тэрээр шууд тулалдахаас эхлээд бууж өгөх хүртэл бүхий л дипломат болон улстөр-цэргийн арга хэмжээ авч байсан авч хүч тэнцвэргүй байдалд тэсэн гарсан билээ. Гэвч манжийн төрийг унагасан Цинхайн хувьсгалын дараа хятадууд тус улсын өнцөг булан бүрд удирдах алба хашиж байсан маш олон манж нарыг хядсан ба нэгэнт нас барсан Цыши хатныг зүхэж шарилыг нь ухаж сандчаан тонож доромжилсон юм.

Хятад гаралтай Британий түүхч зохиолч Юн Чанын “Хэний ч мэдэхгүй Мао”, “Зэрлэг хун” зохиолыг монгол уншигчид мэдэх болсон. Юн Чаны бас нэгэн бэстсэллэр болсон “Цыши хатан” түүхэн баримтат зохиолыг Моононцагаан гуайн орчуулгаар НЭПКО хэвлэлийн газар хэвлүүллээ. Манжийн төрийн ч, манж үндэстний ч түүх (Алтан улсын тухай гэсэн үг) нь монголчуудын түүхтэй нягт уялдаатай. Эх түүхээ сонирхох хэн ч энэ цадигийг уншин мэдлэг мэдээллээ зузаатгавал илүү өргөн талбайгаар харах өнцөг нэмэгдэх мэт санагдмуй.
2015.6.15

http://baabar.niitlelch.mn/

Хоцрогдол

Японы Хонда корпорацийг үүсгэн байгуулагч Хонда гуай аврага компаниа олон жил удирджээ. Нас нэлээд дээр гарсан хойноо ТУЗ-ын хурал дээр ялангуяа залуучуудтай санал их зөрөлдөж байгаагаа өөрөө ажигласан байна. Ингээд тэрээр өөрийгөө өмөөрөхийн оронд, өөрийгөө хоцрогдож байна гэсэн дүгнэлт хийгээд шууд тэтгэвэртээ гарчээ. Үүнээс хойш компанийн ажилд нэг ч удаа оролцоогүйгээр барахгүй нас барах хүртлээ хуучин ажил дээрээ ердөө ганц л удаа очижээ.

“Тамирын мөсийг долоож байж” босгож ирсэн энэ аврага корпараци нь дангаараа дэлхийн олон арван улс гүрнээс ч том юм. Хоцрогдсон мөртөө шийдвэр гаргалцаад явах аваас компанид хортой, улам эрчимтэй болж буй зах зээлийн өрсөлдөөнийг Хонда даахаа болино. Чингэвэл аврага “байгууламж” хар аяндаа нуран унаж таарна. Иймээс өөрийн буй болгосон аугаа хөдөлмөрөө өөрөө нурааж унагаж яаж болох вэ.  Америкчуудын үлдээсэн эвдэрхий машиныг засаж сэлбээд улам сайжруулан өөрчилж анх зах зээл дээр гарсан Хонда гуайд эрч хүч зориг золбооноос гадна идей санаа нь цээжинд багтаж ядаж байв. Үндсээрээ өөрчлөгдсөн шинэ ертөнцөд өвгөн Хонда гуай толгой дүүрэн хуучны туршлагатай боловч идей санаа нь ихэд дундарчээ. Аугаа гайхамшиг нь тэрээр үүнийгээ өөрөө мэдрээд өөрөө зайгаа тавьж өгсөн аж.

Шинэ үе хуучнаа түрдэг нь байгалийн жам. Энэ нь хүний төдийгүй амьтан, ургамалын аймагт ч хамаатай. Шинэ үе нь хуучнынхаасаа илүү эрчимтэй, мэдээлэлтэй, мэдлэгийн хуримтлалтай, туршлагатай байдаг нь харин хүний нийгмийн хууль. Хүн нь биологийн бусад биесээс юугаараа ялгардаг вэ гэвэл туршлагыг зөвхөн хар биеэрээ туулж мэддэггүй, түрүү үеийн өвлүүлсэн туршлагыг соёлоороо дамжуулан мэдээлэл мэдлэгийг хуримтллаас олж мэддэг. Өнөө үеийн залуус өөрсдийн биеэр туулаагүй боловч хүн төрлөхтний туршлагын хуримтлалыг өвөлсөн учир жишээ нь коммунист нийгэм бол бүтэшгүй зүйл гэдгийг цээжээрээ мэднэ. 

Хоцрогдсон үеийнхэн зайгаа тавьж өгөхийн тухайд бол энэ нь нэлээд харьцангуй ойлголт. Шууд нас сүүдэртэй холбоотой ч эд биш бололтой. Хэрэв ордны хуйвалдааны эргэлт л биш юм бол үе үеийн хувьсгалын хөдөлгөгч хүч нь ихэнхдээ залуучууд байдаг. Хувьсгал нь нэгэнт тогтонги болсон цөөрмийг бужигнуулахтай адил. Эндээс ихэнхдээ цөөрмийн ёроолд живсэн хог новш юун түрүүн хөвдөг боловч булагдсан, тунасан эрдэнэс цөөн боловч дээш гарч ирдэгийг нь ялган авч нийгмийн жолоонд олж тавьдагаараа л хувьсгалын үр дүн гарч нийгмийн дэвшил буй болдог. Францын хувьсгалын удирдагчид гучаад насны залуучууд байлаа. Хувьсгалаар өвчилсөн тэд ялзарсан нийгмийг түлхэн унагасан боловч цөөрмийн ёроолоос хөвж гарч ирсэн хог шаарууд олонхи нь байсан тул Франц орныг эгээ л түймэрдээд хаях шахсан. Гучаад онд Германы төрийн эрхэнд гарсан нацистууд мөн л гучаад насныхан байлаа. Дэлхийг түймэрдчих шахсан даа. Ингэхээр хоцрогдсон гэхээсээ угаасаа хоцронги төрсөн олонхи массаараа түрэн гарч ирэхээр гамшиг болдог бололтой. Иймээс хувьсгалын дараах эхний зорилго бол хувьсгалчдаасаа үтэр түргэн салж бужигнуулсан цөөрмөөс ялдгарч гарч ирсэн эрдэнэсээ олж бөөгнөрүүлэх шаардлагатай байдаг бололтой. Эс тэгвээс хувьсгалчид дараагийн хувьсгалчдаа төрүүлэн үржиж салж өгдөггүй хорт хавдар болно.

Дарангуйллын тогтоцод хоцрогдлыг “илрүүлж”, “шахан зайлуулах нь” хавьгүй хялбар эд. Дарангуйлагчид таалагдахаа болиут л золиосны этгээд янз бүрийн нэр хоч авч болохын нэг нь “хоцрогдол”. Дамба, Лоохууз, Цэнд, Төмөр-Очир, Жалан-Аажав зэрэг олон хүн Цэдэнбалд таалагдаагүй учраас л ээлж дараалан “хоцрогдсон” гэсэн үнэлгээ авч нийгмээс шахагдаж байв. Үнэндээ өөрийн амьдарч буй нийгмээс Цэдэнбал өөрөө бүхнээс илүү хоцрогдсон байсан нь түүхийн өндөрлөгөөс ил тод харагдана. Ийм дүрийг уран зохиолд Гарсиа Маркюз “Патриархийн намар”романдаа гайхалтай бүтээсэн.

Гэтэл нээлттэй нийгэмд асуудал нэлээд өөр. Дээр өгүүлсэн Хонда гуай өөрөө ойлгож л зайгаа тавихгүй бол баялагийн эзэн, бүтээгч түүнийг өөрийнх нь эзэмшлээс хэн шахах юм бэ? Нээлттэй нийгэмд хоцрогдогчийг улс төрийн хүрээнээс шахагч нь ард түмэн байдаг. Мэдээж өөрөө сайн дураараа зай тавьж өгөхгүй буг оргиод байвал шүү дээ. Үүний эцсийн илрэл нь сонгуулийн үр дүн. 

Нээлттэй нийгэм болгоны ардчилсан сонгуулийн эцсийн дүнг шудрага буюу ухаантай гэж дүгнэх аргагүй. Ямар л ард түмэн байна, тийм засаг байна гэж Достоевский хэлжээ. Төрийн дээд эрх барьж буй төлөөлөгчдийн бие бүрэлдэхүүн нь ард түмний ухамсрын төвшингийн шууд тусгал байдаг. Ухамсар дорой нийгмийн сонгуулийн үр дүн гол төлөв субъектив шинж чанартай. Иймээс ийм нийгэм хоцрогдсон хэсгээ шахаж чаддаггүйгээр барахгүй улам хөөрөгдөж суудаг аж.

Орчноо зөв ухаарсан, ухамсартай нийгэм удирдагчдын хоцрогдсон эсэхийг тун ч мэдрэмжтэй тодорхойлж чаддаг. Иймээс удирдагч бие хүний бүхий л чадамж мэдлэгийг эцэст нь хүртэл сорон хэрэглэж нийгмийг урагшлуулахад ашиглачихаад, цаг нь болохоор “элдэн” хөөдөг. Дэлхийн дайныг удирдаж Британчуудыг үндэстний хувьд нь аварсан аугаа Чөрчиллийг дөнгөж дайн дуусангуут англичууд улс төрийн тавцангаас шахаж орхижээ. Дайн дууслаа, шинэ үе ирлээ, шинэ удирдагч хэрэгтэй гэж тэд үзсэн хэрэг. Гэтэл германчууд дайн дууссаны дараа дал гарсан Адэнауэрийг орой дээрээ заллаа. Түүнийг бараг ер хүртэл нь удирдагчаараа байлгасан. Адэнауэр нас дээр гарсан боловч дайнд сүйрсэн Герман орныг босгож ирэх цээж дүүрэн шинэлэг идей санаатай, түүнийгээ хэрэгжүүлэх мянган арга чаргатай байсан тул германы ард түмэнд хэрэгтэй байжээ. Америкийн түүхэн дэхь хамгийн аугаа ерөнхийлөгчийгн нэг нь Рональд Рейган. Түүнийг дал хүрчээд байхад нь үндэсний удирдагчаар сонгосноор америкчууд их хожсон. Бүр дахин сонгосон. Рейганомикаар АНУ-г эдийн засгийн хувьд дахин босгосон төдийгүй хүйтэн дайныг амжилттай дуусгаж чадсан түүнийг түүх хүндэтгэнэ.

Тетчер Английг аварсан, Коль Германыг нэгтгэсэн, хийдгээ хийсэн, харин хожим нь үеэ өнгөрөөсөн гэдгээ ойлгохгүй чаргуулдаж нэлээд шившгээ дэлгэсэн. Шиллерийн хэлснээр “Мавр хийдгээ хийсэн бол мавр явах л ёстой”. Хорвоогийн хууль ийм, үүнд л хүний иргэншлийн дэвшлийн мөн чанар оршино.

Монголын нийгэм нээлттэй болоод дөнгөж арван таван жил болж байна. Нялх ардчилал. Гэвч удирдагчид нь хэзээний хөгшрөн хоцроход хангалттай хугацаа. Энд ардчилсан нийгмийн удирдлагын тухай ярьж байгаа болохоор МАХН, АН гэсэн голлох хоёр улс төрийн намд хоюуланд нь холбоотой. Удирдлагын хүрээнд хэнд нь ч шинэ санаа идей алга. Идей нь идээ бээр болтлоо хоцорчээ. Өнгөрсөн арван жилд ганц ном сөхсөн хүн ховор. Ихэнхи нь компютерээс бараг л айна. Их сайндаа л хөзөр тоглоно. Байгалийн ухаатай хүн цөөн. Суурь мэдлэгээр түүнээ зузаатгасан ч ховор, хэрэв тэгсэн бол өнгөрсөн хугацаанд тэр нь шарлаж ноорсон. Мэдээлэл нэлээдтэй, гэхдээ тэр нь өөр зорилгод чиглэсэн учир хөгжил дэвшилд ашиглах бололцоогүй. 

    Мэдлэг дунд гээгдсэн мэргэн ухаан минь хаа байна?
    Мэдээлэл дунд гээгдсэн мэдлэг минь бас хаана байна?
Ингэж Томас Элиот шүлэглэсэн байх юм. Суурь нь ухаан, түүнийг мэдлэгээр баяжуулдаг. Үүнээ мэдээллээр хангадаг. Эцэст нь энэ бүхэн ухааныг тэжээх гэж буй хэрэг. Шийдвэрийг ухаан гаргана. Харин манай нийгэмд хэсэг бусаг салангид, системчлэгдээгүй мэдээлэлтэй хүмүүс нийгмийн менежмент хийх гэж өөрөө ч тарчлан, бусдыг ч зовооно. Хамгийн гол нь үеэ өнгөрөөсөн, эсвэл түүний үе нь өнгөрсөн, угаас суурь ухаан байгаагүй, тэр нь мэдлэгээр аривжаагүй, одоо тархинд нь байгаа мэдээлэл системчлэгдээгүйгээс гадна хоцорсон байна гэдгээ өөрснөө мэдэхгүй байгаа нь эргээд нийгмийн эмгэнэл болж хэрэг юм. Мэддэгүйгээ мэдэж байна гэдэг ухаан, мэддэггүйгээ мэдэхгүй байна гэдэг тэнэглэл. “Бүү мэд, мэдсэний үгэнд бүү ор” гэдэг хамгийн муухай хараал юм гэнэ билээ, манай нийгмийн менежмент хийж буй хүмүүс ийм хараал хүртсэн бололтой.

Хоцрогдол нийгмийн дээд хүрээг эзэгнэхээр юу болдог вэ? Мэдээж нийгэм нь хоцорч эхлэнэ. Харин хоцрогдсон хүмүүсийн зорилго өөр болж эхэлдэг. Өөрийнх нь ойлгосон зөөлөн суудал, амар хоол гэгдэх албан тушаал нь нэгдүгээр зорилго болж хувирна. Нэгэнт энэ нь нэгдүгээр зорилго юм бол тийм газар хуйвалдаан, ичгэвэргүй тэнэглэл, авилга, аргацаасан байдал, шившигтэйгээр өөрийгөө болон хамсаатнаа магтах дон, хууран мэхлэлт ердийн үзэгдэл болно. Цадахаа мэдэхгүй хүн бол улам сувьдаглан хууль ёсоор өөрт нь оногдох учиргүй юм руу үхэн хатан тэмүүлнэ. Үүний төлөө юу ч хийхээс үл буцна.. Хэнд ч идей санаа байхгүй. Байдаг юмаа гэхэд тэр нь идээ бээр. Үүнийгээ арай зөөллөн “хор найруулах” гэж өхөөрдөн нэрлэнэ. Өөрөөр хэлбэл ердийн л ялзрал. Байгаль ялзмагийг шинэ организм өсөж босож ирэхэд нь тэжээл болгон хаяж өгдөг. Энэ бол байгалийн хууль. Хүний нийгэм ялзрахаараа халдвар үүсгэн нийт нийгмээ хордуулдаг. Харин энэ бол нийгмийн хууль.

Достоевскийн үгийг дахин ишлэхэд “ямар л ард түмэн байна, тийм л засаг байна”. Өтөж муудсан хэсгээ тайрч хаяж чаддаггүй, тийм ухамсарт хүрээгүй нийгэм энэ ялзралдаа автаж л таарна. ХХI зуун гарчихаад байна. Зөвхөн энэ үг л хүн төрлөхтний иргэншил соёл аль зэрэг өндөрт хүрснийг нэг үгээр илэрхийлэх товчилсон анхааруулга болжээ. Шинэ зуунд манай нийгмийн менежментийг “хийж” байгаа хүмүүсийнхээ царайг нэг хар даа. Сонины шаралсан хуудас шиг болсон тэдний амнаас гарах хувьсгалч, шинэлэг, эх оронч,  нийгэмсэг “шинэ мэдээллүүд” идей шиг сонсогдож байна уу, идээ шиг үнэртэж байна уу? Хоёр нь хоосон сандаалга булаацалдаж нүүрээ маажилцана, гурав дахь нь үүнийг өөрийн “шинэ идээ” оноо болгох гэж мальс мальс инээн манай зурагтаас салахаа болино. Гурвуулаа л уулын орой руу мацаж буй бололтой юм, чааваас.

Хөгшин Раблье “Комеди дууслаа, хөшгөө бушуухан хаагаарай” гэж хэлээд үхсэн юм гэнэлээ. Таминь ээ, хөшгөө бушуухан хаагаач! 

2005.01.04
http://baabar.niitlelch.mn/

БААБАР “ОЮУ ТОЛГОЙГ” ЯАГААД МАГТДАГ ВЭ?

Олон хүн Баабар Оюу Толгой болон гадаадын хөрөнгө оруулалтыг үхэн хатан магтдагийг сайн мэднэ. Учрыг нь ч гадарладаг. Гэхдээ баталгаа байдаггүй. Тэгвэл би баталгааг нь хэлж өгье… 

Би олон юм ярихгүй ердөө л хэдхэн баримт хэлье:

1. 2006 оны 10 дугаар сарын 6-нд Баабарын Непко компани Оюу Толгой (Rio Tinto) компаниас 16 сая төгрөг хүлээн авсан.

2. 2007 оны 2 дугаар сарын 1-нд Баабарын Непко компани Оюу Толгой (Rio Tinto) компаниас 15 сая төгрөг хүлээн авсан.

Энэ мэтчилэн Непко компани Оюу Толгойгоос (Rio Tinto) “тогтмол бэлэг” авсаар байгаад бүр гаршсан байна. Ингэхлээр чинь түүнийг үхэн хатан магтах нь дэндүү ойлгомжтой. Цаашид энэ жагсаалт үргэлжлэх нь мэдээж хэрэг. Гэхдээ “өөр газраас” ч гарч ирж магадгүй. Дээрээс нь ноён Баабар С.Баярын албан бус зөвлөх гэдгийг давхар санаж явах учиртай…


Судлаач Х.Д.Ганхуяг.
2015 оны 04 дүгээр сарын 09.

Дэлхийн адагт очих жор

Манай дэлхий дээр өнөөдөр долоон тэрбум хүн амьдарч буй. Үүнээс нэг тэрбум нь үгээгүй ядуу аж. Энд Өмнөд Азийн, Төв Америкийн, Төв ба Зүүн Африкийн гуч гаруй орон хамаарч байна. Эдэн дунд далайд гарцтай нь ч бий, гарцгүй нь ч бий. Байгалийн баялагтай нь ч бий, баялаггүй нь ч бий. Яагаад эд ингэтлээ үгүйрсэн, цаад шалтгаан нь юу болох талаар Оксфордын Их сургуулийн профессор Поол Коллиэр олон жилийн судалгаа явуулжээ. Тэрээр судалгаандаа төрөлжсөн олон баг ажиллуулсан. Судалгааныхаа дүнг нэгтгэн “Адагт үлдсэн тэрбум: хамгийн ядуу орнууд хэрхэн сүйрэн унаж байгаа тухай” гэсэн ном 2007 онд бичсэнийг 2009 онд Л.Баян-Алтай монгол хэлнээ хөрвүүлэн хэвлүүлсэн байх юм. Харин би үүнийг дөнгөж сая олж уншлаа.

Ядуу орнууд гадаадаас асар их тусламж авдаг. Ганцхан жишээ хэлэхэд Төв Америкийн Хаити улс 1800 онд тусгаар тогтнолоо олсноос хойшхи 200 гаруй жилд гаднаас авсан тусламжийн хэмжээ энэ орны 200 жилд үйлдвэрлэсэн нийт бүтээмжээс хэд дахин их гэнэ. Хаити аралд Хаити, Домникан гэсэн хоёр улс оршдог. Онгоцоор дээрээс нь харахад хилийн шугамын дагуу нэг нь нов ногоон, нөгөө нь хувхай даасан шороон хөрстэй. Ядуу буурай оронд туслах ёстой гэсэн чинээлэг орнуудын бодлого олон жил явсан. Тусламж нь голдуу хүнс, хөрөнгө оруулалт, хөнгөлттэй болон буцалтгүй зээл, хүмүүнлэгийн тусламж байлаа. Харин профессор Коллиэр олон жилийн судалгааныхаа үр дүнд асуудал өөрсөнд нь байна, тэд өөрснөө л энэ унасан нүхнээсээ гарна уу гэхээс мөнгөний тусламж харин ч ангал руу нь улам лав чихэж байна гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. Тэр дундаа хүн ам олонтой, ядуу буурай байсан Энэтхэг, Хятад хоёр сүүлийн хэдэн арван жилд хөл дээрээ баттай зогсон дэлхийн зах зээл дээр гарч ирснээр эдгээр үгээгүй орнуудын зах зээлд гарч ирэх ашиглагдаагүй бололцоог дүүргэн хааж орхилоо гэжээ. 

Юун түрүүн эдгээр орнуудын улстөрийн байдал байнга тогтворгүй байдаг. Төрийн эргэлт, иргэний дайнаас авахуулаад бослого үймээн, үгүйдээ л эсэргүүцлийн хөдөлгөөн жагсаалаар бялхана. Эдэн дунд сонгуулийн ардчилалтай орон ч бий, дарайнгуйллынх нь ч бий, нийтлэг шинж нь төрийн инстүүц нь тун дорой учир хууль хэрэгжих нь сул, үүнээ дагаад авилгад идэгдсэн төвшин нь адил.  Бүхий л тогтворгүй байдлын цаад шалтгаан хөрөнгө мөнгө булаацалдсантай холбоотой. Үүнд эхлээд төрийн эрх мэдэлтнүүд хамрагддаг ба явсаар бараг л бүх ард түмний үйлс болон өргөжидөг байна. Бослого гаргаж иргэний дайн өдүүлэгч бүлэглэл юун түрүүн эрх чөлөө, ардчилал, үндэсний эрх ашиг, байгаль орчныг хамгаалах зэрэг аль л олигтой гэсэн уриа лоозонг дэвшүүлдэг байна. Гаднаас нь харахад олхиогүй, дарангуйллын, шудрага бус, авилгад автсан төрийн эсрэг тэмцэж байгаа нь зөв зүйтэй мэт харагдана. Тиймдээ ч үгээгүй орнуудад гарч буй төрийн эсрэг бослого болгон шахам гаднаас асар их дэмжлэг хүлээдэг аж. 

Арьсны үзэлт Өмнөд Родэзийн дэглэмийн эсрэг Мугабэгийн эсэргүүцлийн хөдөлгөөн дэлхий дахины дэмжлэг хүлээж байсан. Мугабэ Засгийн эрхэнд гарч дэлхийн хамгийн харгис дэглэмийн нэгийг тогтоолоо. Хөгжлийн төвшингөөр дэлхийн тэргүүлэх эгнээнд явж байсан Өмнөд Родэзи нь Зимбабвэ нэртэй болж Мугабэгийн  гарт ороод 30 жил өнгөрөхөд эргэж сэхэхээргүй үгээгүй ядуу улс болон хувирав. Сьерра Леонийг иргэний дайн руу хөтөлсөн бослогын ахлагч Фодэй Санког хэлэлцээ хийсний дүнд дэд Ерөнхийлөгчийн суудлыг санал болгожээ. Тэрээр энэ суудлаас татгалзаж, оронд нь энэ улсын алмааз ихтэй хэсгийг нэхэж байв. Фижи улс нь улаан мод тариалдагаараа алдартай. Засгийн газар үүнийгээ гадаадын мэнэжмэнтээр удирдуулахаар шийдэн тэндэр зарлажээ. Тэндрийн дүн гарснаас сарын дараа нутгийн уугуул Жорж Спэйт гэгч “Фижиг фижичүүдэд” гэсэн уриатайгаар зэвсэгт бослого өдөөв. Мань хүн тэндэрт ялагдсан компаний зөвлөх хийдэг байсан юм байна. Анголид Савимбигийн ЮНИТА, Засгийн газрын Анголийг чөлөөлөх ардын хөдөлгөөн гэсэн хоёр бүлэглэл хориод жил байлдсан. Савимби алмаазаас, Засгийн газар газрын тосноос санхүүждэг ба биенийхийгээ булааж авах зорилго ”эрх чөлөөний” цаад гол шалтгаан байв. Колумби, Пэрү, Болив, Филиппин, Балбад олон жил иргэний дайн өдүүлсэн коммунист болон маоист бүлэглэлүүдийн эцсийн зорилго нь үзэл суртал гэхээсээ эд хөрөнгө болох нь хожим тодорхой болсон. Нийгмийн шудрага бус байдлын эсрэг, бүх ард түмний сайн сайхны төлөө гэсэн уриатай тэд хуулиас гадуур хар тамхи, зэвсгийн худалдаа зэргээр хяналтгүйгээр өөрсөддөө мөнгө хийн баяжихын төлөө байжээ. Иймэрхүү жишээ санасныг бодвол маш элбэг.  

Бослого хөдөлгөөн дээд эгнээнд нийгмийн сайн сайхны төлөө гэсэн улс төрийн сайхан уриатай байдаг бол дунд болон доод эгнээ рүү байгаль хамгаалах, орлогыг тэгш хуваарилах, үндэстнээ хайрлах, гадаадын шулаачдыг эсэргүүцэх гэх мэтийн “иргэнлэг” уриатай болж ирдэг гэнэ. Нигерийн газрын тосны бүст гарсан бослогод оролцогч 1 500 хүний дунд энд хэн оролцож байгаа талаар доктор Адэжору нарийвчилсан судалгаа явуулжээ. Тэд дөрвөн нүглийн эсрэг тэмцэх уриатай: Шунал (Тос олборлогч компани), Бузар булай (Байгаль орчны бохирдол), Дарангуйлал (Засгийн газар), Гэгээнтэнийг хэлмэгдүүлсэн (Урьд нь шүүхээс цаазаар авсан үймээн дэгдээгч Кэн Саро Вива гэгч). Үймээн гаргачид дотор эдгээр нүглийн шууд хохирогч ганц ч хүн басангүй. Үймээн гаргагчдын нийтлэг төрх гэвэл залуу, боловсролгүй, ажилгүй гэсэн гурван шинж. Мөн ихэнх нь гэр бүлгүй байлаа. Төрөөс олгож буй нийгмийн халамж муутай газраас ирсэн хүн ч алга, эд улсын дундажтай харьцуулахад бүгдээрээ нийгмийн халамж дажгүй хүртдэг хэсгийнхэн аж. 

Байгаль орчний бохирдол, үймээний жинхэнэ зорилго хоёр ямар ч уялдаагүй нь харагдлаа. Газрын тосгүй мужид ямар ч үймээн дэгддэггүй. Нэг цооногтой газар хүчтэй үймээн дэгддэг мөртөө 20 цооногтой газар тайван болно. Уг нь 20 цооногтой бол байгаль орчин илүү бохирдмоор. Энэ нь байгаль орчин бохирдож буйгаас үүссэн зэвүүцэл гэхээсээ хамгаалах нэрээр сүрдүүлэг, луйвар, рэкэт хийн мөнгө салгах ажиллагаа аж. Ухсан цооногоос газрын тос гараад ирмэгц үймээн дэгдээн сүрдүүлж мөнгө нэхэх бизнесс цэцэглэнэ. Энэ нь тухайн компанийг хариуцсан рэкэтчин хэн нь болох талаархи луйварчдын өрсөлдөөн. Олон цооног болох тутам ашиглалтын компаниуд өөрсдийг нь хамгаалсан бүлэглэлд тайван байлгасны төлөө илүү их мөнгө төлж эхэлдэг аж. Энэ хооронд рэкэтчид зах зээлээ хуваачихсан байдаг тул бусдыг ойртуулдаггүй. Үр дүнд нь байгаль орчинд хэдий их хор хүргэнэ, төдий тайван, эсэргүүцэлгүй болно. Энэ судалгаа их сониролтой үр дүн үзүүлсэн учир бараг моодонд орж олон оронд олон газар ижил төстэй судалгаа явуулсан чинь хариу яг адил гарчээ.  

Адагт орсон эдгээр тэрбум хүний засаг төрүүд нь авилгад идэгдсэн, төрийн инстүүц нь сул дорой, хуулийг мөрдөж чаддаггүй учир төр нь ч ард түмэндээ, ард түмэн нь ч төрдөө хатуу шаардлага тавьж чаддаггүй, адилтай адил, годилтой годил нэг зоосний ар өвөр болсон нийтлэг чанартай аж. Иймээс ч дунд эгнээний жагсаалчин цуглаанчид амархан зэрэг дэвшиж хүчирхийлэл рүү орсоор төр булаадаг террорист болох нь их. Сивамби, Кабила, Мугабэ нар чухам энэ замаар өгссөөр  дэлхийд танигджээ. Аль ч орныг, тэрдундаа үгээгүй улсыг унасан нүхнээс нь гаргаж өөд татах хамгийн сайн арга нь гадаадын хөрөнгө оруулалт байдаг. Гэтэл ийм газраас хөрөнгө оруулагчид зугтаадаг учир рэкэт луйвар дотоодын хөрөнгөтөн рүүгээ чиглэж эхэлдэг юм байна. Хуулийн тогтворгүй байдал, улстөрийн найдваргүй хандлага, авилгын сүлжээ нь гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг байтугай дотоодын компаниудыг айлгаж зугтаах явдал руу шахдаг аж.

Нэгэнт найдваргүй зах зээл дээр үйлээ үзэж байгаа дотоодын компаниуд хөрөнгөө гадагш нүүлгэж эхэлдэг аж. Африкийн хамгийн ядуу гучин орны нийт хуримтлалын 70 хувь нь хөгжингүй орнуудад гарчихсаныг тооцоолсон байна. Үүний дараа эдгээр үгээгүй найдваргүй орнуудад “тархины дүрвэлт” гээч үзэгдэл болдог гэнэ. Юм бүтээх чадвартай, улсдаа хамгийн их татвар төлдөг, сүйхээтэй боловсролтой иргэд бултуулсан хөрөнгөнийхөө араас явдаг аж. Тэд хаана ч өөрсдийгөө аргалаад амьдрах чадвартай учир гадаадад гарсан ч ажил бизнес олддог юм байна. Харин улс орны аль л арчаагүй, боловсрол мэдлэггүй хүмүүс нь гадаадад гарлаа ч ажил олж амиа аргалаад явж чадахгүй учир илжирсэн байрандаа үлдэнэ. Иймээс явсаар задгай мөнгө хадгалдаг вааран гахайн дүрсэн дотор байгаа задгай зоосыг зөв тоолчиж чадахгүй арчаагүй мунхагууд эдгээр орны Сангийн сайд, Эдийн засгийн сайд болох нь элбэг болж хэмээн Коллиэр бичжээ. Энэ бүхний нийлбэрийг адагт орсон улсуудын гарч чадахгүй болсон занга гэж нэрлэх аж.

Болив орон Чилитэй хил залгаа, Конго улс Ботсванатай хиллэдэг, Ангол нь Намибитай хөршилдөг. Чили, Ботсвана, Намиби улсууд амжилттай хөгжиж буй орны үлгэр жишээ. Харин Болив, Конго, Ангол бол занганд орсон ядуу орны сонгодог жишээ. Хүн юм болохоор хажуу хавирга нь хөгжөөд байхаар ядахнаа дуурайгаад занганаасаа гарахыг бодож л таараа. Гэвч нэгэнт орсон занга, дассан зуршил нь ийм дэвшил хийлгэдэггүй аж. Мозамбик нь Засгийн газрын хүчтэй реформын ачаар сүрхий өндийж ирэн зарим бүтээгдэхүүнээр дэлхийн зах зээлд гарч, үүнийг нь дагаад гадаадын хөрөнгө оруулалт ч сайн орж ирсэн байна. Бизнес цэцэглэн, бүгд л ам сайтай байлаа. Харин Ерөнхийдөгч нь дараагийн сонгуулиар ялагдангуутаа хожигдлоо хүлээн зөвшөөрөхгүй бараг жил бужигнуулжээ. Тэрээр тус орны далайд гарцтай ганц боомтыг хаан тэгнээд хэвтчихэв. Энэ хооронд гадаадын хөрөнгө оруулагчид зугтааж, өнөө дэлхийн зах дээлд гарсан бүтээгдэхүүнүүд нь зах зээлээ алдаж эхлэв. Жил гаруйгийн дараа арай гэж эмхэндээ ортол хэдийнээ хожимдсон байв. Тэдний зах зээлийг шинээр түрж буй хятадууд, энэтхэгчүүд эзлээд авчээ. Бүх юм дахиад нойлоос эхлэх болов. Гэвч дэлхийн өрсөлдөөнт зах зээл дахиж тэдэнд тийм бололцоо олгосонгүй. Нэгэнт найдваргүйгээ харуулсан учир гадаадын хөрөнгө оруулагчид ч тойрох боллоо. Ийнхүү Мозамбик занганд орж эргээд нүхнээсээ гарч чадахаа больжээ.  

Өөр нэг жишээ. Нефтийн үнэ хэдэн арав дахин өссөн 1973 оны хямралаар Нигери ёстой нэг цамаархаж өгчээ. Шинэ нийслэл хүртэл босгохоор асар их мөнгө цацсан. Гэнэт баяжсан орон хэрэгтэй хэрэггүй оронд учиргүй олон элчин сайдын яам байгуулдаг юм байна. Нью Йоркт буй хамгийн том байнгын төлөөлөгчийн байр бол Угандынх шүү дээ. Нигери яг л ингэж. Гэтэл наяад оны эхээр нефтийн үнэ эргэж буухад Нигери бүтээн байгуулалтад зориулж авсан асар их өртэй хоцров. Яаралтайгаар хэмнэлтийн бодлого хэрэгжүүлж эхэллээ. Энэ нь зүдэргээтэй, цаг авсан нүсэр ажил боловч үр дүнгээ аажимдаа өгч эхэлсэн аж. Хэрэв энэ реформыг хийгээгүй бол ёстой элгээрээ хэвтэх байсныг эдийн засагчид хэлдэг. Гэвч ард түмэн амьдрал хүндэрснийг шал хэрэггүй реформоос боллоо гэж үзнэ. Хэт цамаархлаас болсон хүндрэлийн эх сурвалжийг хэн ч хэлэхгүй. Ийнхүү реформын эсрэг нийтийн тэмцэл эхэлж таараа. Реформоос татгалзана гэсэн популистууд ч мундахгүй. Ингээд ерээд оны дундаас ард түмний шахалтаар шинэчлэлээс бүрэн татгалзаж санаа нь амарцгаажээ. Харин зангандаа үлдсэн дээ.

Стивэн Хокин ба Их нэгдлийн онол



Стивэн Хокин хэмээх өнөө үеийн хамгийн алдартай эрдэмтнийг дэлхий даяараа мэднэ. Ярьж хөдөлж чаддаггүй, тэргэнцэр дээрээ хадаатай энэ тахир датуу эрдэмтний шинжлэх ухаанд олсон аугаа амжилтыг нь гэхээсээ ийм зэрэмдэг хүн яахаараа шинжлэх ухааны хүрээнд аугаад тооцогддог билээ гэдэг нь илүү сонирхол татдаг. Тэгээд ч түүний судалдаг сансар судлал, квант механик, харьцангуй онол, орчлонгийн үүсэл, хар нүх, их дэлбэрэлт болоод энэ бүхний математик тооцоолол нь хэр баргийн хүнд ойлгоход дэндүү хүнд.

Харин Хокин хэзээ ямар өвчин тусаад тахир датуу болов, эхнэр хүүхэд нь ямархуу улс байна, тэргэнцэртэй хүн яаж шинжлэх ухааны оройд гарав, яахаараа түүний бичсэн “Цагийн тухай товч түүх” нь богино хугацаанд 10 сая хувь борлогдов, ийм хүн эхнэрээ сольж болдог юм уу гэх мэтийн нэг талаас ахуйн шинжтэй боловч нөгөө талаас бараг л домог болсон яриа цуу нь хүмүүсийн сонирхлыг илүүтэй татдаг. Тиймдээ ч түүний амьдралаар сэдэвлэн бүтээсэн “Бүх юмны тухай онол” уран сайхны кино дэлхий даяар шуугиулж гол дүрд нь тоглосон Эдди Рэдмэйн Оскарын шилдэг жүжигчний шагнал хүртлээ. 

Хокингийн амьдралыг түүний судалдаг шинжлэх ухаантай холбож үзэхгүйгээр энэ аугаа эрдэмтнийг ойлгоход бэрх. Ойлгуулна гэхээр ердийн хүмүүсийн төвшингөөс хэт дээшээ гарчихсан сэдэв. Германы зохиолч Хүбэрт Маниагийн бичсэн “Стивэн Хокин” хэмээх энэхүү хялбарчилсан бэсрэг зохиол Хокингийн амьдралын зэрэгцээ тэр чухам юу судлаад ямар нээлт хийсэн талаар маш товч мөртөө нэн хялбарчлан харуулж чаджээ. Бүтээлийн монгол орчуулгын редакторын хувьд энэ номонд төдийлөн тодорхой тайлбарлаагүй орчлонгийн үүслийн тухай, үүнийг гаргалгааг олох учиртай Их нэгдлийн онолын тухай чадахын хэрээр энд хялбарчлан тайлбарлах гэж мэрийлээ. Дэлгэрүүлбэл дуусашгүй их юм болно, гэхдээ редакторын зүгээс хаа хамаагүй хадуураагүй гэдэгтээ итгэж байна. 

ХХ зууны эхэнд гарсан хоёр том нээлт бол нэг нь Эйнштейний харьцангуйн ерөнхий онол, нөгөө нь Макс Планкийн анхлан нээсэн квант механикийн онол юм. Харьцангуйн онол нь материйн асар томын тухай сургаал. Бүх орчлон хэрхэн үүссэн гэх мэт. Олон сая саяын тэрбумаар хэмжигдэх гэрлийн жилийн орон зай, цаг хугацааны мушгираан, орчлон оргүй хоосноос хэрхэн үүссэн гэх мэтээр явж өгнө. Гэтэл квантын онол бол материйн өчүүхэн жижгийн тухай сургаал. Биес молекулаас бүрдэнэ, тэр нь атомоос тогтоно. Атом нь электрон ба цөмөөс, цөм нь цаашаа протон, нейтроноос. Энэ нь цааш бөөмс, кварк гэх мэтээр задарсаар эцэст нь электрон болон бөөмсийн дотрох утаслагт тулж очлоо.  Ер нь орчлон дотогшоо болон гадагшаа хязгаартай юм уу? 

Энэ хоёр онол хоорондоо таардаггүй биенээ үгүйсгэнэ. Тухайлбал сансрын хар нүхний тухай тайлбарт аль алин нь хэрэгтэй мөртөө биентэйгээ зөрчилддөг аж. Үүнийг шийдэхийн тулд физикчид олон жил уйгагүй зүтгэжээ. Ингэж Стандарт модель гэдгийг буй болгосон байна. Үүнд тайлбар хийхэд эхлээд хүчний тухай авч үзэх хэрэгтэй болно. Орчлонд дөрвөн янз хүч байдаг. Эхнийх нь таталцлын хүч. Дөрвөн хүч дотроо хамгийн сул нь мөртөө бүх орчлон чухам таталцлын хүч дээр тогтдог. Дээш шидсэн чулуу доош унадагаас эхлээд гаригс нарыг тойрон эргэлддэг тухай энэ онолыг дунд сургуулийн зургадугаар ангид үздэг. Ньютоны толгой дээр алим унасан гэх домгийг санацгаая. Дараагийнх нь цахилгаан соронзон хүч. Электрон урсгал нь соронзон орон үүсгэдэгийг XIX зууны эхээр нээжээ. Дараа нь Майкл Фрадай цахилгаан мотор хийсэн. Атом молекулын байгууламж, химийн урвал, цаашилбал гэрлийн болон дулааны урвал зэрэг нь энд хамаарна. Цахилгаан соронзон хүчний тухай дунд сургуулийн долоо наймдугаар ангид заадаг. Үүний дараахи нь харилцан үйлчлэлийн хүчтэй хүч. Энэ бол атомын дотрох цөмийг тогтоон барьж байдаг хүч юм. Үүний учрыг олсноор цөмийн задаргаа явуулж Хирошимад бөмбөг дэлбэлж, Чернобылд осол гаргаж, Францад нийт эрчим хүчнийхээ 80 хувийг гаргаж авч байна. Энэ хүчийн тухай анхдагч ойлголтыг дунд сургуулийн найм ес дүгээр ангид үздэг. Дөрөв дахь нь харилцан үйлчлэлийн сул хүч болой. Сул гэж нэрлээд байгаа болохоос таталцлын хүчээс хамаагүй хүчтэй. Гагцхүү арвын хасах 18 метр гэсэн маш өчүүхэн зайд үйлчлэнэ. Энэ нь цөмийн бэтта-задралыг хариуцдаг. Энэ тухай дунд сургуулийн арав дугаар ангид цухас заадаг.

Жараад оны үед эрдэмтэд эдгээр хүчүүдийн харилцан үйлчлэлийг олох Стандарт модель олжээ. Дөрвөн хүчийн гурвынх нь нийтлэгийг олсон байна. Түүхэн дахь хамгийн аугаа физикчийн нэг гэгддэг Пакистаны Абдул Салам үүнийг нээсэн юм. Үүнийг Их нэгдлийн онол (англиар Grand Unified Theory буюу  GUT гэж товчлоно) гэж нэрлэдэг.  
Юу яриад байгаагаа төсөөлөхийн тулд нэг тайлбар хийе. Орчлонгийн нийт насыг 50 тэрбум жил гэж тогтоожээ. Одоогоос 13,8 тэрбум жилийн өмнө манай орчлон үүсч. Тэр үед орон зай, цаг хугацаа гэж байгаагүй. Орчлон оргүй хоосноос үүсч. Үүнийг Их тэсрэлт гэдэг. Арвын гучин хоёр зэрэгт кельвиний градус халуун байсан аж. Энэ нь 10-ын араас 32 тэг тавьсантай тэнцүү хэм халуун гэсэн үг. Бүх орчлон Их тэсрэлтээр ердөө секундын дотор хязгааргүй орон зай болон массыг үүсгэн цаг хугацааг буй болгож. Мөнөөх дөрвөн хүч нь эхлээд нэг байж. Тэсрэлт үүссэнээс арвын хасах дөчин гурван секундэд хүчүүд салж эхэлсэн байна. Энэ нь нэг секундийг 43 тэгтэй тоонд хуваасан шиг асар ахар хугацаа шүү. Салам энэ агшин дахь цахилгаан соронзон хүч, харилцан үйлчлэлийн хүчтэй ба сул хүч гэсэн гурвын холбоосыг олсон байна. Үүнийг бид Их нэгдлийн онол гээд байгаа юм. Харин таталцлын хүчний үлдсэн гуравтайгаа холбогдох онол хараахан нээгдээгүй байна. Өдгөө хүчүүдийн харилцан үйлчлэлийн хоёр том онол мөргөлдчихөөд байгаа нь Харьцангуйн ерөнхий онол (ХЕО), нөгөө нь дээр тайлбарласан гурван хүчийг нэгтгэж Их нэгдлийн онол болгосон Стандарт модель (СМ) юм.

ХЕО ба СМ гэсэн хоёр онолыг нэгтгэн тайлбарлах нь өнөөгийн онолын физикчдын нэг том зорилт. Юутай ч үүнээ “Бүх юмны тухай онол” гэж нэрлэчихээд байгаа.  Дөрвөн хүчийг нэгтгэсэн Бүх юмны тухай онолыг нээхийн тулд урьдчилсан маягтай олон онол гарсны дотор Утаслагийн онол, Сүпэр таталцлын онол, М- онол,  Квант таталцлын онол гэх мэт зөндөө тайлбар гарчихаад байгаа. Эдгээр онолын аль нь ч батлагдаагүй байна. Гол шалтгаан нь үүнийгээ туршилтаар батлах хэрэгтэй атал өнөөгийн төвшин бөөмсийн хурдасгуур ажиллуулах тийм их өндөр эрчим хүч гаргаж авч дөнгөхгүй байгаа аж. Нөгөө олон тэгтэй өндөр градус чинь хэрэгтэй шүү дээ.

Европын цөмийн судалгааны  зөвлөлийн санаачлагаар Швейцарь, Францын нутаг дайруулан асар том хадрон коллайдор байгуулж ашиглалтад оруулсан нь чухам мөнөөх олон онолыг туршилтаар батлах зорилготой юм. Энэ төсөл анх гурван тэрбум еврогоор үнэлэгдэж байсан авч өдгөө өртөг нь хамаагүй давсан. 26 км урттай уг аварга хонгил дундуур хурдасгасан бөөмс заасан чиглэлд нисч детекторт бүртгэгддэг. Энэ байгууламжийн барих болон судалгаа хийхэд 100 орны 10 мянга орчим инжнер эрдэмтэд оролцож байна. Монголоос байдаг эсэхийг мэдэхгүй, лав Оросын 700 эрдэмтэн ажиллаж байгаа гэсэн. Топ кварк, Электро сул тэгшхэм, Кварк глюоны плазм, Фотон адроны мөргөлдөөн, Z болон W бозоны шинж чанар гэх мэт маш олон төрлийн судалгаа хийдэг юм байна. Хурдасгуур дахь протоны нийт эрчим 14 тэрраэлектровольт гэхээр мэргэжлийн хүн барагцааг нь ойлгох байх. Технологи сайжирч байгаатай холбогдуулан хойтон энэ байгууламж засварт орон өргөтгөл хийгдэнэ.

2012 оны 7 дугаар сарын 4-нд шинэ бозон олсноо заралсан нь Хиггсийн бозон мөн байна. Питэр Хиггс 1964 онд харилцан үйлчлэлийн сул хүчний тэгш хэм гэнэт өөрчлөгдөх механизмын тухай таамаглал дэвшүүлсэн юм. Энэ нь эгэл бөөмс масс буй болгох механизмыг тайлбарлажээ. Хиггсийн механизм нь стандарт моделийн гол үндсэн хэсэг мөн гэж физикчид хүлээн зөвшөөрсөн. Эдинбүргийн орчимд ууланд аялж явахдаа энэ гайхамшигт санаа орж ирсэн гэж эрдэмтэн өөрөө ярьдаг. Хигссийг энэ бүтээлээрээ Нобелийн шагнал хүртэнэ гэж Стивэн Хокин шууд хэлж байжээ. Гэвч таамаглал практикт батлагдаж байж шагналд хүрэх ёстой. Хиггс таамаглалаа батлагдахыг амьддаа үзэхгүй гэж боддог байсан гэх. Харин батлагдангуут нь буюу нээлт хийснээсээ бараг тавин жилийн дараа 2013 онд 84 настай Хиггс физикийн салбарт Нобелийн шагнал хүртсэн юм.

Энэ тухай манай нэрт эрдэмтэн Хавтгайн Намсрай тухайн үед нь нэг өгүүлэл бичиж нийтлүүлжээ. Ер нь Их нэгдлийн онол, Бүх юмны тухай онолын талаархи судалгаа тооцоололд Намсрай гуай дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн том эрдэмтэн. Хэдэн жилийн өмнө түүний шавь нэг бүсгүй энэ таалархи математик тооцоо хийснээр залуу эрдэмтний шагнал хүртсэн. Орчин үеийн ийм нарийн төвөгтэй нээлтийн цаана олон мянган эрдэмтэн байдаг. Нобелийн шагнал хүртсэн нэг нээлтийн цаана дундачаар 40 мянган эрдэмтний хамтын зүтгэл бий гэсэн тооцоо бий. Салам нээлтээ Лондонгийн Империал коллежид хийсэн. Түүнтэй хамт Вайнбэрг, Глэшоу нар хамт шагнал хүртсэн, тэд нээлтийг Америкт тусдаа хийжээ. Тус болгон араасаа хэдэн мянган эрдэмтэн судлаач дагуулсан хамтын хөдөлмөр байсан гэхээр баримжаа нь ойлгогдох болов уу. 

Техник технологийн ололт бололцоо нэмэгдэхийн хэрээр Бүх юмны тухай онол удахгүй бүрнээрээ батлагдах биз. Үүнийг батлахын тулд зөндөө олон дэд онолууд ч, эсвэл аль нэг нь мөн батлагдана. Үүнийг дагаад техник технологид шинэ ололт бас олноор буй болох буйзээ. Эргэлтийн шинжтэй шинэ нээлт бүтээл эхлээд шинжлэх ухаанд, дараа нь технологид, тэгээд нийгэмд, явсаар философид, тэгээд ертөнцийг үзэх үзэлд нөлөөлдөг. Үүнд цаг хугацаа хэрэгтэй. Галиллей, Ньютон, Дарвин, Мэндэль, Эйнштэйн, Хайзэнбэрг, Ватсон нар цоо шинэ талбар гаргасан эргэлтийн шинжтэй нээлт хийсэн. Дундад зуунд эрдэмтэд болон сонирхогчид философийн чулууны эрэлд гарч асар их хөрөнгө цаг сүйтгэсэн. Тийм юм байдаггүй аж. Гэхдээ тэдний бодлоор философийн чулуу олчингуут хорвоо орвонгоороо өөрчлөгдөнө гэж үнэн голоосоо итгэж байсан юм. Бүх юмны тухай онол нээгдсэнээр бид орчлон хэрхэн анх буй болсон тухай шинэ сайхан ойлголттой л болж авна. Одоохондоо. Үүнээс болж өнөөдөртөө хорвоод гэнэтийн эргэлт гарах нь юу л бол. Гардаг юм гэхэд аажимдаа цаг хугацаа шаардсан асуудал л даа.  

baabar. mn

Америк улам бүр "харласаар" л байна

Америк улам бүр “харласаар” л байна. Учир нь, эндэхийн цагаан арьст иргэд өдрөөс өдөрт цөөрсөөр байгаа аж. Үүний гол буруутан нь ганцаас илүү хүүхэд өсгөх боломжгүйд хүргэж буй эдийн засгийн хямрал гэнэ. Гэхдээ энэ нөхцөл азийнхан болон афроамерикчуудыг нэг их түгшээхгүй байх шиг. АНУ-д зөвхөн өнгөрсөн жилд гэхэд л төрснөөсөө олон цагаан арьстан үхжээ. Одоохондоо Латин Америк биш цагаан арьстнууд хүн амын зонхилох олонх (нийт хүн амын 63%) болж байгаа ч удахгүй энэ байдал алдагдах аж. 198 саяар тоологдож байсан цагаан арьстнууд 2012 онд л 12,4 мянгаар цөөрчээ. Энэ нь нэг их тоо биш ч, өмнө нь ямар ч хямрал, дайн дажны үед ийм хэмжээний хорогдол гарч байгаагүй юм байна. 1 хүртэлх насны нийт хүүхдийн 50,4%-ийг үндэстний цөөнхөд хамрагдах хүүхдүүд эзэлж байгаа нь Америкийн түүхэнд анх удаагаа ажиглагдаж байгаа үзэгдэл юм.

Канад, Герман, Орос, Саудын Арабаас цагаачилж ирсэн 188 мянган цагаан арьстан байдлыг арай нааштай болгож байгаа аж. Америкт байгаа цагаан арьстнуудын дундаж нас 42 буюу түүнээс дээш байгаа нь бусад арьстнуудаас илүү өндөр байгаа юм: азийнхны дундаж нас 34, афроамерикчуудынх 32, латин америкчууд хамгийн залуу - 28 настай болж байна. Дээд боловсролтой цагаан эмэгтэй нэн тэргүүнд албан ажилдаа анхаардаг тул 30 орчим буюу түүнээс ч хожуу насандаа төрөх болжээ. Ийм тохиолдолд тэд ганцаас илүү хүүхэд төрүүлж, өсгөж амжихгүй нь тодорхой. Түүнээс гадна 30-аас дээш насны цагаан арьст эмэгтэйчүүдийн дунд үргүйдэл элбэг тохиолддог. Харин бараан арьст эмэгтэйчүүдэд энэ асуудал харьцангуй цөөн гардаг аж.

Эдийн засгийн хямралаас болж цагаан арьстнууд хүүхэд төрүүлж өсгөх асуудлыг боломжгүйд тооцдог бол үндэстний цөөнх ингэж үздэггүй аж. Энэ нь хүн ам зүйн хямрал бий болоход зохих нөлөө үзүүлж байна. Иймээс эдийн засгийн хямрал өнгөрмөгц Латин Америк биш цагаан арьстнууд үржин олширч эхэлнэ гэж шинжээчид үзэж байгаа юм.

http://viva.mn/

Уураг тархинд хамгийн хортой 10 зүйл


Ханатлаа унтаж амрахгүй байх


ДЭМБ-ын мэдээнээс үзвэл хүний нойрсох цаг сүүлийн 100 жилийн дотор 20% багасчээ. Удаан хугацааны туршид гүйцэд сайн нойр авч чадахгүй байвал тархины тодорхой хэсгүүд хөшинг байдалд орж эхэлдэг байна. Үүний улмаас хүн өлбөгөр, анхааралгүй, идэвхгүй, удаан хөдөлгөөнтэй болж, улмаар тархины эс үхжиж эхэлдэг байна.

Өглөөний хоол идэхгүй байх

Өглөөгүүр ходоод хоосон байгаад байвал ажиллах чадвар өдөржин тааруухан байдаг. Учир нь бие организмдаа эрчим хүчний хангамжийг цаг тухайд нь хийгээгүй шүү дээ. Өлөн ажлаа эхлэх үед цусан дахь сахарын хэмжээ эрс багасдаг. Үүнээс болж тархинд очих тэжээллэг бодис саатдаг байна. Өглөөгүүр ялангуяа жимс, ногоо сайн идэж байгаарай.


Сахарын илүүдэл

Уураг тархины эрчимтэй ажиллагаанд амттан, ялангуяа гашуун шоколад нэн тустай аж. Гэхдээ хэтрүүлэн хэрэглэвэл уураг болон бусад шимт бодис шингэж өгөхгүй асуудал гарна. Үр дүн нь цусанд сахарын хэмжээ багасахтай яг адил.


Стресс

Сэтгэхүйн хүчтэй хямрал голдуу уураг тархины нейрон холбоосыг тасалснаар дуусдаг. Удаан хугацаанд хуримтлагдсан стресс ой тогтоолтыг муутгаж, оюуны чадавхийг багасгадаг ажээ. Иймээс стресст автагдахгүй байхыг хичээ. Автагдлаа гэхэд хурдан тайлж сур.

Тайвшруулах, нойрсуулах эм, тариа хэрэглэх

Эдгээрийг давтамжтай хэрэглээд байвал яваандаа ердийн байдлаар тайвширч, амарч чадахгүйд хүрнэ. Яг л мансууруулах бодисын нөлөөнд ордог шиг. Үүнээс болж ой тогтоолт алдагдах, мартамхай болох зэрэг эрсдэл бий. Бүр донтох, ухаан самуурах тохиолдол олонтаа гарч байжээ.


Тамхидалт

Уураг тархи тамхийг огт тэвчдэггүй. Учир нь никотин тархины судасны ханыг нарийсгадаг. Энэ нь бусад хорт зуршилтай нийлээд Альцгеймерийн өвчний эх суурийг тавьдаг байна.

Наранд гарахгүй байх

Нарны гэрэл цусны эргэлтийг дэмжиж, тархинд очих хүчилтөрөгч болон бусад шимт бодисын урсгалд эерэгээр нөлөөлдөг. Мөн хүний сэтгэл санааг өргөгч серотонин гэдэг даавар ялгарахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэнэ. Нартай өдөр гэртээ суугаад байж болохгүй.

Ус дутагдах

Энэ нь уураг тархины хэмжээг багасгах аюултай. Ингэснээр уураг тархины чадамж буурч, мэдээлэл хүлээн авах, тогтооход бэрхшээл үүснэ. Өдөрт 2 литр ус заавал ууж байх шаардлагатай.

Мэдээллийн хэт ачаалал

Жилээс жилд мэдлэг туршлага чинь зузаарсаар байх болно. Энэ нь уураг тархинд дасгал болж, түүний хэвийн ажиллагааг хангаж байх шиг. Гэтэл үгүй ажээ. Уураг тархи өөрөө ухаантай эрхтэн тул аажмаар хэт ачааллыг эсэргүүцэж эхэлдэг. Нэг л өдөр мэдээллийг хүлээж авахаа больж, бүр ой санамжаа алдах хүртэл нөхцөл байдал үүсч болох юм шүү. Иймээс үе үе тархи толгойгоо сайн амрааж бай.

Олон талт ажиллагаа

Мэдээллийн ертөнцийн бас нэг муу тал нь: хүн хэд хэдэн төрлийн мэдээллийн урсгалыг зэрэг хүлээн авах хэрэгтэй болдогт оршино. Мэдээж, эдгээрийн нэг нь ч зохих ёсоор боловсруулагдаж чадахгүй. Ингэсээр ухамсар маань ажлын ийм дэглэмд дасаж орхидог. Үр дүнд нь бид мэдээллийг тун өнгөцөөр хүлээн авч, гүехэн боловсруулдаг болно. Ганц ноцтой зүйлд анхаарлаа хандуулан ул суурьтай ажиллах чадвар маань улам л муудсаар байх болно. Үүнээс гарах гарцыг хүн өөрөө хайж олох боломжтой ч, ёстой ч.

http://viva.mn/

Xөлдүү нууранд тоглож буй Сибирийн Huskies

















Шрёдингерийн муурын парадокс

Квант механикийг үндэслэгчдийн нэг, Австрийн Нобелийн шагналт физикч Эрвин Шрёдингер квант механикийн зарим ээдрээг гаргаж үзүүлэх үүднээс нэгэн хийсвэр туршилт томъёолсныг "Шрёдингерийн муур" хэмээн нэрийднэ.

Нэгэн муур гадны нөлөөнөөс бүрэн тусгаарлагдсан битүү хайрцаг дотор байна. Хайрцаг дотор түүнчлэн цианит устөрөгчийн хүчил бүхий шилэн хорго, бас бага хэмжээний цацраг идэвхит бодис агуулсан Гейгерийн тоолуур бүхий өргөгч механизм байна. Гэхдээ шилэн хорго ба өргөгч механизм нь муурны нөлөөллөөс ангижирсан байх ёстой. Цацраг идэвхит бодис маш удаан задарна, жишээ нь 1 цагт 1 л атом хуваагдаж болно бас хуваагдахгүй байж болно (хуваагдах, үл хуваагдах магадлал ижил) гэе. Хэрэв 1 атом хуваагдвал Гейгерийн тоолуур түүнийг нь бүртгэснээр, өргөгч механизм алхыг доош буулгаж цианит бүхий савыг цохин хагалах болно. Хэрэв битүү хайрцгийг энэ хэвээр нь 1 цагийн турш орхивол, цагийн дараа муур нэг бол амьд байна, эсвэл хордож үхсэн байна. Харин квант механикийн хэлээр үүнийг илэрхийлвэл муур нь амьд ба үхсэн хоёр төлөвт зэрэг орших ажээ. Өөрөөр хэлбэл муур амьд атлаа бас үхсэн байх юм.

Одоо хэрэв битүү хайрцгийг нээж үзвэл, хайрцаг доторх нөхцөл байдал ажиглагчийн нүдэнд яг өртөх тэр мөчид муур маань "амьд бас үхсэн" төлвөөсөө гарч зөвхөн "амьд" эсвэл зөвхөн "үхсэн" төлвийн аль нэгт орох юм. Өөрөөр хэлбэл хайрцгийг нээж үзвэл муур нэг бол амьд байна, үгүй бол үхсэн байна.